ÇOCUKLARDA AKUT İSHAL VE TEDAVİSİ

Akut ishal, genellikle virüslerin neden olduğu bağırsak enfeksiyonunun bir sonucu olarak ortaya çıkan ve birkaç gün içinde düzelen geçici bir durumdur. Çocuklarda akut ishal oldukça yaygındır ve genellikle hafif veya orta şiddettedir. Başlıca risk, vücutta oluşabilecek sıvı eksikliğidir. Dolayısıyla, etkilenen çocuğa yeterli miktarda sıvı vermek tedavinin ana unsurudur.

Çocuklarda Akut İshalin Nedenleri Nelerdir?

a.       Enfeksiyona bağlı nedenler: Bağırsak enfeksiyonu (akut gastroenterit), enfeksiyona bağlı ishalin en sık nedenidir:

1.       Sıklıkla tablodan virüsler sorumludur. Yakın temas veya enfekte kişinin başkaları için yiyecek hazırlamasıyla kolayca kişiden kişiye yayılır. Rotavirus enfeksiyonu çocuklarda ishalin en yaygın nedenlerindendir; ancak rotavirus aşısının rutin aşılama programına dahil edildiği ülkelerde vakalarda önemli bir azalma gözlenmektedir. Adenovirus ve norovirus, ishale neden olan diğer virüs tipleridir.

2. Gıda zehirlenmesi (bakteri içeren yiyecek tüketimi) bazı ishal vakalarından sorumludur. Campylobacter, Salmonella ve Escherichia coli en sık görülen bakteri türleridir. Parazitlerle enfekte gıdalar da gıda zehirlenmesine neden olabilir.

3. Bakteri veya enfeksiyona yol açan amip gibi diğer ajanlarla temas etmiş su, dünya genelinde enfeksiyona bağlı ishalin diğer bir yaygın nedenidir; sıklıkla da hijyen koşulları çok kötü olan ülkelerde görülür.

b.      Enfeksiyona bağlı olmayan nedenler: Daha nadir tablolar yer almaktadır.

1.       Kalın bağırsak iltihabı (kolit).

2.       Gluten enteropatisi (Çölyak hastalığı)

3.       Besin allerjisi (Allerjik ve diyetetik gastroenterit)

Çocuklarda Akut İshalin Belirtileri Nelerdir?

Çocuklarda ishal genellikle 24-48 saat içinde düzelen kusma atağı ile başlar. Belirtiler 1-2 gün süren hafif ishal ve bulantıdan, birkaç gün süren şiddetli ve bol sulu dışkılamaya kadar değişkendir. İshal, genellikle 24 saat içinde en az 3 kez gözlenen yumuşak kıvamlı veya sulu dışkılama olarak ifade edilmektedir.

Çocuklarda ani başlangıçlı ishalin yaygın belirtileri şunlardır:

• Yumuşak kıvamlı veya sulu dışkılama

• Dışkılama ile rahatlayan ve kramplar halinde gelen karın ağrısı atakları

• Bulantı ve kusma

• Yüksek ateş

• Kas veya baş ağrısı

Yoğun ishal genellikle 3-5 gün sürer, bu süre bazen daha uzayabilir. Az yumuşak kıvamlı dışkılama, bağırsaklar normal düzenine dönmeden 1 hafta kadar daha sürebilir. Bazı çocuklar, akut ishalden sonra zaman içinde düzelen geçici bir laktoz intoleransı geliştirirler; bu durumda süt içtikten veya süt ürünleri tükettikten sonra yumuşak kıvamlı dışkılarlar.

Vücuttaki Sıvı Eksikliği (Dehidratasyon) Belirtileri Nelerdir?

a.       Hafif-orta derecede dehidratasyon belirtileri:

1.       İdrar çıkışında azalma

2.       Ağız kuruluğu

3.       Gözyaşında azalma

4.       Göz kürelerinde çöküklük

5.       Halsizlik

6.       Huzursuzluk

b.      Şiddetli dehidratasyon belirtileri: Acil tıbbi yardım alma gereksinimini ifade eder.

1.       Uykuya meyillilik

2.       Soluk veya alacalı bir cilt

3.       Soğuk el ve ayaklar

4.       Islak bez sayısında ciddi azalma

5.       Hızlı ve yüzeysel soluma

Akut İshalde Hangi Çocuklar Dehidratasyon Gelişimi Açısından Daha Risk Altındadır?

1.       1 yaş altı, özellikle 6 ayın altındaki bebekler: Bunun nedeni, çok daha az sıvı kaybında dahi total vücut sıvılarından oldukça yüksek miktarda kayıp yaşamalarıdır.

2. 1 yaş altı beklenen kilolarını yakalayamayan düşük doğum ağırlıklı bebekler

3. Sadece anne sütü ile beslenip hastalık sırasında emmeyi bırakan bebekler

4. Bağırsak enfeksiyonu sırasında sıvı tüketemeyen her yaş grubundan çocuk

5. Şiddetli ishal ve kusması olan her yaş grubundan çocuk: Özellikle son 24 saat içinde 6 kez veya daha sık ishal atağı yaşamışsa ve/veya 3 veya daha fazla kez kusmuşsa

Çocuklarda Akut İshal İçin Herhangi Bir Test Yaptırmak Gerekir Mi?

Belirtiler özellikle 1 haftadan daha uzun süredir devam ediyorsa (bu durumda gıda zehirlenmesi daha olasıdır), seyahatten sonra ortaya çıktıysa veya çocuğun genel durumu hastaneye yatırılacak kadar kötü ise dışkı analizi faydalı olabilmektedir. Bu testlerle enfeksiyonun viral, bakteriyel veya paraziter bir nedeni olup olmadığı araştırılır.

Çocuklarda Hangi Durumlarda Mutlaka Tıbbi Yardım Alınması Gerekir?

• 6 aylıktan küçük bebeklerde birden fazla ishal atağı gözleniyor veya ishal 24 saatten daha uzun sürüyorsa

• Kalp, böbrek rahatsızlığı veya diyabet gibi altta yatan tıbbi bir hastalık varlığında

• Dehidratasyon belirtileri gelişmişse

• Uykuya meyilli veya sersemlemiş görünüyorsa

• Midesinde hiçbir şey tutamayacak derecede, su bile içse kusuyorsa

• İshalinde veya kusma yoluyla çıkarılan mide içeriğinde kan varsa

• Çok şiddetli karın ağrısı yaşıyorsa

• Şiddetli bulgulara sahipse veya durumu düzeleceğine daha da kötüleşiyorsa

• Bulgular düzelmiyorsa (2 günü aşan kusma veya 4 günden uzun süren ishal)

Çocuklarda İshal Tedavisi Nasıldır?

Çoğu çocuk için, ishal genellikle oldukça hafif seyreder ve birkaç gün içinde günlük sıvı alımında artış dışında herhangi bir tedaviye gerek olmaksızın düzelir; çünkü çocukların bağışıklık sistemi sıklıkla enfeksiyonu vücuttan temizlemek için yeterlidir. Ancak, çocuğun genel durumu kötüyse veya dehidratasyon belirtileri gösteriyorsa, tıbbi yardım almak gerekmektedir. Bu durumda, çocuğunuz dehidratasyon belirtileri açısından ve karın bölgesi hassasiyeti açısından muayene edilecektir.

Eğer çocuk kusmaya devam ediyorsa, bol miktarda sıvı alımı kusmayı daha da tetikleyebilir. Bu yüzden çocuklarda verilen sıvı miktarını düşük tutup sık aralıklarla sıvı tüketmesini sağlamak gerekmektedir. Kusma durduktan sonra ise, çocuğunuzun normal beslenmesi açılabilir; ancak günlük sıvı alımını normalin üstüne çıkarma hedeflenmelidir. Çocukların başlarda yemek yemeyi istememeleri normaldir. Sıvı takviyesi bu durumda en önemli olanıdır. Dolayısıyla katı yiyecekler iştahları geri dönene kadar bekletilebilir. Meyve suları ve gazlı içeceklerden ise ishali kötüleştirebileceği için kaçınılmalıdır.

Doktorunuz tarafından uygun görülürse dehidratasyon riski taşıyan veya hafif düzeyde dehidratasyon belirtileri gösteren çocuklara uygun bir su, tuz ve şeker dengesi sağlayan oral rehidratasyon sıvısı (ORS) içecekleri yaşlarına ve kilolarına uygun hesaplanarak önerilebilir. Bu içecekler, suyun bağırsaklardan vücuda daha iyi emilmesine yardımcı olurlar. Bazı durumlarda ise damar yolundan serum ile sıvı kaybını düzeltme amaçlı çocuğunuza doktoru tarafından hastane yatışı önerilebilir.

Ateş veya baş ağrısını hafifletmek için doktorunuz tarafından yaşına ve kilosuna uygun ağrı kesici ve ateş düşürücü ilaçlar önerilebilir. Uygun görülürse probiyotikler de reçete edilebilir; ancak önerilmedikçe ishal durdurucu ilaçlar kullanılmamalıdır. Analiz edilen dışkı örneğinde bakteriyel bir neden bulunursa o zaman doktorunuz tarafından antibiyotik reçete edilecektir. Antibiyotikler, enfeksiyonun nedeni saptanmadan verilmemelidir.

Çocuklarda İshale Bağlı Olası Komplikasyonlar Nelerdir?

1.       Vücutta sıvı ve elektrolit dengesinin bozulması en yaygın komplikasyondur. Çocuğun ishal ve kusma sonrası kaybettiği su ve elektrolitlerin yeterli miktarda yerine konulamaması sonucu ortaya çıkar.

2. Nadiren, bağırsak enfeksiyonu diğer vücut bölgelerinde de tepkimelere (cilt, göz veya eklem iltihabı) yol açabilir.

3. Özellikle Salmonella enfeksiyonlarında görüldüğü üzere nadiren bağırsak enfeksiyonu kemik ve eklemlere veya beyin ve omuriliği saran zara yayılım gösterebilir.

4. Nadiren kalıcı ishal gelişebilir.

5. İrritabl bağırsak sendromu (İBS) bulguları bağırsak enfeksiyonu sonrası tetiklenebilir.

6. Çocuğunuzun bağırsak iç yüzeyi ishalin sebep olduğu hasar nedeniyle sütte bulunan bir şeker olan laktozu geçici süreyle sindirme yetisini kaybedebilir. Çocuğunuzda süt içtikten sonra şişkinlik, karın ağrısı, yoğun gaz ve sulu dışkılama gözlemleyebilirsiniz. Ancak, bu durum enfeksiyon sona erdiğinde ve bağırsak iç yüzeyi iyileştiğinde düzelecektir.

7. Hemolitik üremik sendrom (HÜS), genellikle E. coli O157 enfeksiyonu sonrası nadiren gelişen çok ciddi bir komplikasyondur. Kan hücrelerinde düşüklüğe ve böbrek yetmezliğine yol açar.

8. Bazı bağırsak enfeksiyonlarını takiben malnütrisyon ortaya çıkabilir.

Enfeksiyonun Yayılmasını Önlemek İçin Neler Yapılmalıdır?

1.       Bebeklerinizin ishali varsa, özellikle bebek bezi değiştirdikten sonra ve yemek hazırlamadan, servis yapmadan veya yemeden önce ellerinizi su ve sabunla yıkayın ve uygun şekilde kurulayın.

2. Klozet, sifon, tuvalet kapağı, musluklar, banyo yüzeyleri ve kapı kollarını tek kullanımlık bir yüzey temizleme bezi yardımıyla ve dezenfektanla düzenli olarak temizleyin.

3. Oturak kullanılıyorsa temas ederken eldiven giyin, içeriği tuvalete boşaltın, ardından sıcak su ve deterjanla oturağı iyice yıkayın ve kurumaya bırakın.

4. Çocuğunuzun tuvalet sonrası ellerini su ve sabunla yıkamasını ve uygun şekilde kurulamasını sağlayın.

5. Eğer kıyafetler veya yatak çarşafları kirlendiyse mümkün olan en yüksek sıcaklıkta ayrı bir yıkamada tek başlarına yıkayın.

6. Çocuğunuzun havlularını başkalarıyla paylaşmasına izin vermeyin.

7. Çocuklarınızın başkaları için yemek hazırlamalarına izin vermeyin.

8. Çocuklarınız son ishal veya kusma atağından en az 48 saat sonrasına kadar okuldan uzak kalmalıdırlar. Bu süre bazı etkenlerde daha da uzatılabilir.

Çocuklarda İshalin Aşı İle Önlenmesi Mümkün Müdür?

Rotavirus çocuklarda enfeksiyon kaynaklı ishalin en yaygın nedenlerinden biridir. Piyasada Rotaviruse bağlı ishali önleme konusunda etkili olan 2 çeşit özel aşı mevcuttur ve bu aşılar, bebeğinize seçilen aşı tipine bağlı olarak ağız yoluyla 2 veya 3 doz olacak şekilde uygulanmakta ve önerilmektedir.