ÇARPIK BACAK (GENU VARUM): NEDİR, NEDENLERİ VE TEDAVİSİ

Çarpık bacak, dizlerin birbirinden uzaklaşarak bacaklarda parantez benzeri bir eğrilik oluşturduğu ortopedik bir durumdur. Özellikle bebeklik ve erken çocukluk döneminde sıkça karşılaşılan bu durum, çoğu zaman büyümenin doğal bir parçası olarak  zamanla kendiliğinden düzelse de bazı durumlarda altta yatan ciddi bir sağlık sorununun habercisi olabilir. Bacaklardaki bu şekil bozukluğunun nedenlerinin doğru bir şekilde anlaşılması ve uygun tedavi yöntemlerinin belirlenmesi, bireyin gelecekteki yürüme fonksiyonu ve eklem sağlığı açısından hayati önem taşır.

Çarpık Bacak Nedir?

Çarpık bacak yani genu varum, ayakta duruş pozisyonunda ayak bilekleri birbirine değerken dizlerin arasında belirgin bir mesafe kalmasıyla bilinen bir alt ekstremite dizilim bozukluğudur. Halk arasında "parantez bacak" olarak da adlandırılan bu durum, bacakların dışa doğru kavisli bir görünüm almasına neden olur.

Bu görünüm 2 ana kategoriye ayrılır:

1.       Fizyolojik çarpık bacak:

Fizyolojik genu varum, büyüme sürecinin tamamen normal bir parçasıdır. Bebekler, anne karnındaki pozisyonları nedeniyle dar yerde sıkışık yerde yarı kurbağa pozisyonunda durduklarından doğal olarak çarpık bacaklarla doğarlar. İlk yürümeye başladıktan sonra bu durum daha belirgin hale gelebilir. Genellikle 18-24 ay civarında en belirgin seviyesine ulaşır ve çocuk 3-4 yaşına geldiğinde zamanla kendiliğinden düzelmeye başlar. 7-8 yaşına kadar bacakların tamamen normal dizilime ulaşması beklenir ve bu süreçte herhangi bir tedaviye gerek duyulmaz.

2.       Patolojik çarpık bacak:

Bu durum, fizyolojik sürecin dışında, altta yatan bir hastalık veya problemden kaynaklanır. Eğer çarpıklık 3 yaşından sonra düzelme göstermiyor, tam tersine daha da artarak devam ediyorsa veya sadece tek bacakta görülüyorsa, çocuğun boyu yaşıtlarına göre kısaysa ya da ağrı gibi ek şikâyetleri varsa patolojik bir durumdan şüphelenilir. Patolojik genu varum, mutlaka tedavi gerektiren bir durumdur.

Çarpık Bacak Neden Olur?

Çarpık bacak görünümünün altında yatan nedenler, durumun fizyolojik mi yoksa patolojik mi olduğuna bağlı olarak değişkenlik gösterir. Altta yatan nedenin doğru tespiti, tedavi planının da temelini oluşturur.

A)     Fizyolojik Nedenler:

1.       Anne karnındaki duruş: Bebekler, anne karnında bacakları bükülü ve katlanmış bir pozisyonda durduğu için hafif çarpık bacaklarla doğar. Bu aslında kemik gelişiminin doğal bir sonucudur.

2.       Büyüme süreci: Yürümeye başlayan çocuklarda vücut ağırlığının bacaklara binmesiyle birlikte mevcuttaki eğrilik geçici olarak artabilir. Bu durum iskelet sisteminin adaptasyon sürecinin bir parçasıdır ve zamanla kendiliğinden düzelir.

B)      Patolojik Nedenler:

1.       Raşitizm: Vücutta D-vitamini, kalsiyum veya fosfat eksikliğine bağlı olarak kemiklerin yumuşaması ve zayıflaması durumudur. Özellikle yeterli güneş ışığı alamayan veya beslenme bozukluğu olan çocuklarda raşitizm görülür. Yumuşayan kemikler, vücut ağırlığı altında kolayca eğilebilir ve bu da patolojik çarpık bacağa yol açar.

2.       Blount hastalığı (Tibia vara): Bu hastalık, kaval kemiğinin (tibia) üst kısmındaki büyüme plağının anormal ve yavaş büyümesi sonucu ortaya çıkar. Büyüme plağındaki bu dengesizlik, bacağın dışa doğru ilerleyici bir şekilde eğilmesine neden olur. Erken başlangıçlı (2-5 yaş) ve geç başlangıçlı (ergenlik) olmak üzere 2 tipi bulunur.

3.       İskelet displazileri: Kemik ve kıkırdak gelişimini etkileyen genetik hastalıklardır. Akondroplazi gibi cücelik türleri, kemiklerin anormal büyümesine neden olarak çarpık bacak gibi deformitelere yol açabilir.

4.       Travma veya kırıklar: Özellikle büyüme plağını etkileyen kırıkların yanlış kaynaması veya hasar görmesi, bacağın gelecekteki büyümesini etkileyerek eğriliklere neden olabilir.

5.       Kemik tümörleri veya enfeksiyonlar: Kemikte yer kaplayan iyi veya kötü huylu tümörler ile kemik iltihabı gibi enfeksiyonlar, kemik yapısını bozarak veya büyüme plağını etkileyerek deformiteye sebep olabilir.

Çarpık Bacak Nasıl Anlaşılır?

Çarpık bacak tanısı genellikle fiziksel muayene ve görüntüleme yöntemleri ile konulur. Ebeveynlerin fark ettiği belirtiler, doktora başvurmak için ilk adımdır.

1.       Dizler arasındaki boşluk: “Çarpık bacak nasıl olur?” sorusu için en bariz işaret, kişi ayakta dik dururken ve ayak bileklerini birleştirirken dizlerinin arasında gözle görülür bir boşluk olmasıdır. Bu boşluğun genişliği, eğriliğin derecesi hakkında fikir verir.

2.       Paytak yürüyüş: Özellikle çocuklarda, paytak paytak veya sallana sallana yürüme de görülebilir.

3.       Ağrı: Fizyolojik çarpık bacak genellikle ağrısızdır. Ancak patolojik durumlarda veya yetişkinlerdeki ileri vakalarda diz, kalça veya ayak bileğinde hareketle artan ağrı hissedilebilir.

4.       Sık düşme: İleri derecedeki eğrilikler, denge problemlerine ve sık sık düşmelere yol açabilir.

Tanı Yöntemleri

1.       Anamnez ve fizik muayene: Ortopedi ve travmatoloji uzmanı, hastanın tıbbi öyküsünü dinledikten sonra detaylı bir fizik muayene yapar. Hastanın ayakta duruşu ve yürüyüşü incelenir. Ayak bilekleri bitişikken dizler arasındaki mesafe ölçülür. Bacaklardaki rotasyon (dönme) ve diz eklemi bağlarının stabilitesi kontrol edilir.

2.       Röntgen: Tanıyı doğrulamak, eğriliğin derecesini ölçmek ve altta yatan nedeni (Blount hastalığı, kırık sekeli, vb.) belirlemek için en sık kullanılan yöntemdir. “Orto-röntgenogram” ise özellikle cerrahi planlaması yapılırken, tüm bacağın tek bir film üzerinde görüntülendiği özel bir röntgen çekimidir. Bu sayede bacağın kalça merkezinden ayak bileği merkezine inen yük taşıma çizgisi değerlendirilir ve eğriliğin tam olarak hangi kemikten ve ne derecede kaynaklandığı saptanır.

3.       Kan testleri: Eğer raşitizmden şüpheleniliyorsa, D-vitamini, kalsiyum, fosfor ve alkalen fosfataz (ALP) gibi değerleri kontrol etmek için kan testleri istenir.

Fizyolojik Çarpık Bacak Kaç Yaşına Kadar Düzelir?

Çarpık bacakta fizyolojik genu varum için zaman çizelgesi şu şekildedir:

• Doğumdan 18. aya kadar: Çarpık bacak görünümü normal ve beklenen bir durumdur.

• 18-24 ay: Eğrilik en belirgin halini alır.

• 2-3 yaş: Bu yaştan itibaren eğrilik giderek azalmaya başlar ve dizler birbirine yaklaşır.

• 7-8 yaş: Bu yaşta bacakların artık tamamen normal ve düz bir dizilime ulaşması beklenir.

Eğer çocuğunuzun bacaklarındaki eğrilik 3 yaşından sonra azalmak yerine giderek daha da artıyorsa, eğrilik asimetrikse yani bir bacak diğerinden daha çarpıksa, çocuğunuzda yürüme güçlüğü veya ağrı varsa veya boyu yaşıtlarından belirgin bir şekilde kısaysa, mutlaka bir ortopedi uzmanına başvurmanız gerekiyor demektir. Bu belirtiler, durumun fizyolojik olmadığını ve aslında patolojik bir nedene bağlı olabileceğini düşündürür.

Çarpık Bacak Tedavisi

Çarpık bacak tedavisi; hastanın yaşına, eğriliğin şiddetine ve altta yatan nedene göre kişiye özel olarak planlanır:

A)     Ameliyatsız tedavi yöntemleri:

1.       Gözlem: Fizyolojik genu varum vakalarında tek tedavi yöntemi düzenli takiptir. Doktor, belirli aralıklarla çocuğu kontrole çağırarak bacaklardaki düzelmenin doğal seyrinde ilerleyip ilerlemediğini kontrol eder.

2.       Altta yatan hastalığın ilaçla tedavisi: Eğer çarpıklığın nedeni raşitizm ise, tedavi D-vitamini ve kalsiyum takviyeleri ile yapılır. Beslenmenin düzenlenmesi ve yeterli güneş ışığı alımının sağlanması da tedavinin bir parçasıdır. Raşitizm tedavi edildiğinde, kemikler güçlenir ve bacaklardaki eğrilik genellikle düzelir.

3.       Ortez ve cihaz kullanımı: Geçmişte sıkça kullanılan bacak ortezleri ve özel ayakkabıların, fizyolojik çarpıklığı düzeltmede etkili olmadığı kanıtlanmıştır. Ancak Blount hastalığının erken evrelerinde, özellikle 3 yaş altındaki çocuklarda, eğriliğin ilerlemesini yavaşlatmak amacıyla ortez (breys) kullanımı denenebilir.

B)      Çarpık bacak (Genu varum) ameliyatı (Çarpık bacak düzeltme):

Gözlem ve ameliyatsız yöntemlerin yetersiz kaldığı, eğriliğin ilerleyici olduğu veya estetik ve fonksiyonel sorunlara yol açtığı patolojik durumlarda genu varum ameliyatı için cerrahi tedavi gündeme gelir. Çarpık bacak düzeltme için ameliyat kararı; eğriliğin derecesi, hastanın yaşı ve büyüme potansiyeli gibi faktörler göz önünde bulundurularak verilir.

1.       Güdümlü büyüme ameliyatı: Bu yöntem, büyümesi devam eden çocuklarda tercih edilen minimal invaziv bir tekniktir. Diz ekleminin dış kenarındaki büyüme plağının üzerine, küçük bir kesiden "8" şeklinde küçük bir metal plaka yerleştirilir. Bu plaka, kemiğin dış tarafındaki büyümeyi geçici olarak yavaşlatırken, iç taraf normal hızında büyümeye devam eder. Bu asimetrik büyüme sayesinde bacak zamanla kendiliğinden düzelir. Küçük bir cerrahi kesi, kısa ameliyat süresi, hızlı iyileşme ve bacak istenen düzlüğe ulaştığında plağın kolayca çıkarılabilmesi gibi avantajları vardır.

2.       Osteotomi ameliyatı: Bu yöntem, büyümesini tamamlamış ergenlerde ve yetişkinlerde veya güdümlü büyüme için uygun olmayan şiddetli deformitelerde uygulanır. Osteotomi, "kemiğin kesilmesi" anlamına gelir. Ameliyat sırasında, eğriliğin olduğu kemik cerrahi olarak kesilir. Daha sonra bacak istenen düzgün pozisyona getirilerek bir kama şeklinde boşluk oluşturulur veya bir kama çıkarılır. Yeni pozisyonunda kemik; plaklar, vidalar veya çiviler gibi iç tespit materyalleri ile sabitlenir. Osteotomi daha büyük bir cerrahi girişimdir. Ameliyat sonrası dönemde bir süre koltuk değneği kullanmak ve yoğun bir fizik tedavi programı uygulamak gerekir. Kemiğin tam olarak kaynaması birkaç ay sürebilir.

C)      Çarpık bacak (Genu varum) egzersizleri

Hiçbir çarpık bacak egzersizi, kemiksel bir deformite olan çarpık bacağı tek başına düzeltemez. Genu varum egzersizleriyle kemiklerin şeklini değiştirmek mümkün değildir. Ancak egzersizler ve fizik tedavi, tedavi sürecinin önemli bir destekleyici parçasıdır.

a.       Çarpık bacak egzersizlerinin amaçları:

1. Bacak dizilim bozukluğu nedeniyle zayıflamış kas gruplarını güçlendirmek

2. Denge ve duruşu geliştirmek

3. Eklem hareket açıklığını korumak ve artırmak

4. Ameliyat sonrası iyileşme sürecini hızlandırmak ve kas gücünü geri kazandırmak

b.       Bebeklerde çarpık bacak egzersizleri:

Bebeklerde görülen fizyolojik çarpık bacak için spesifik bir "düzeltme egzersizi" yoktur ve zaten yapılmamalıdır. Bebeğin bacaklarına zorlayıcı hareketler yaptırmak faydadan çok zarar getirebilir. Bunun yerine, bebeğin normal motor gelişimini evde yapılabilecek bazı pasif hareketlerle şu şekilde desteklemek en doğru yoldur:

1. Bol bol "karın üstü zaman" (tummy time) geçirmesini sağlamak

2. Emeklemeye teşvik etmek

3. Bacaklarını serbestçe hareket ettirmesine izin vermek

4. Nazikçe bacaklarına bisiklet çevirme hareketi yaptırmak

Özetle; bu tarz pasif hareketler kan dolaşımına yardımcı olabilir, ancak belirtildiği gibi bu bir tedavi şekli değildir. Zira bebek ve küçük çocuklarda görülen fizyolojik çarpıklık, %95'in üzerinde bir oranla zamanla kendiliğinden düzelir. Tek gereken sabır ve düzenli doktor takibidir. Raşitizm gibi metabolik bir hastalıktan kaynaklanan çarpıklık, hastalığın D-vitamini ve kalsiyum ile tedavi edilmesiyle düzelir. Blount hastalığı, post-travmatik veya iskelet displazisi gibi durumlarda veya zamanla düzelmeyen şiddetli fizyolojik vakalarda kendiliğinden düzelme olmadığında ise, artık bu noktada cerrahi tedavi olan güdümlü büyüme veya osteotomi ile bacaklar başarılı bir şekilde düzeltilir.

Çarpık Bacak (Genu Varum) Hakkında İlgili Sıkça Sorulan Sorular

1.       “Her çarpık bacak ameliyat gerektirir mi?”

Hayır. Çarpık bacak vakalarının büyük bir çoğunluğu, özellikle küçük çocuklardaki fizyolojik genu varum, tamamen normaldir ve zamanla kendiliğinden düzelir. Ameliyat sadece altta yatan patolojik bir neden varsa, eğrilik şiddetli ve ilerleyiciyse veya yetişkinlerde fonksiyonel sorunlara yol açıyorsa gereklidir.

2.       “Çarpık bacak düzelir mi?”

Çarpık bacak, gerekli doktor kontrolleri ile düzeltilebilir bir durumdur. Çocuklarda çarpık bacak genellikle gözlem altında tutulmakla birlikte, yaş ilerledikçe zamanla kendiliğinden ortadan kalkabilmektedir. Fakat yetişkinlerde ve özellikle ileri düzey parantez bacak durumunda ameliyat gerekebilmektedir.

3.       “Çarpık bacak ameliyatı riskli midir?”

Her cerrahi işlem gibi çarpık bacak ameliyatlarının da enfeksiyon, kanama, damar-sinir hasarı, kemiğin kaynamaması veya yavaş kaynaması gibi potansiyel riskleri vardır. Ancak modern cerrahi teknikler ve deneyimli bir cerrah ile bu risklerin ortaya çıkma ihtimali oldukça düşüktür. Doktorunuz ameliyat öncesi tüm potansiyel riskleri ve faydaları sizinle detaylı olarak konuşacaktır.

4.       “Bebeklerde yürüteç kullanmak çarpık bacağa neden olur mu?”

Yürüteç kullanımının doğrudan çarpık bacağa neden olduğuna dair bilimsel bir kanıt yoktur. Ancak uzmanlar, bebeğin normal yürüme mekaniğini ve denge gelişimini olumsuz etkileyebileceği ve kaza riskini artırabileceği için yürüteç kullanımını önermemektedir.

5.       “Yetişkinlerde çarpık bacak tedavi edilebilir mi?”

Evet. Büyümesini tamamlamış yetişkinlerdeki çarpık bacak, genellikle osteotomi ameliyatı ile başarılı bir şekilde tedavi edilebilir. Bu tedavi sadece estetik görünümü düzeltmekle kalmaz, aynı zamanda diz eklemindeki anormal yük dağılımını düzelterek gelecekte oluşabilecek kireçlenme (artroz) riskini azaltır ve mevcut ağrıları giderir.

6.       “Çarpık bacak egzersizleri tek başına yeterli mi?”

Hayır. Egzersizler kemik yapısını değiştiremez ve tek başına çarpık bacağı düzeltemez. Egzersizler; kasları güçlendirmek, dengeyi artırmak ve ameliyat sonrası rehabilitasyon sürecine yardımcı olmak için kullanılan önemli bir destekleyici tedavi yöntemidir.

7.       “Çarpık bacak ağrı yapar mı?”

Fizyolojik yani normal görülen çarpık bacak genellikle ağrısızdır. Ağrı, genellikle Blount hastalığı gibi patolojik durumlarda veya yetişkinlerde eklemdeki anormal yüklenmeye bağlı olarak gelişen kireçlenme nedeniyle ortaya çıkar. Ağrı, genellikle dizin iç kısmında hissedilir ve aktivite ile artar.

8.       “Çarpık bacak sporla düzelir mi?”

Hayır. Çarpık yani parantez bacak görünümü, sporla düzelebilen bir durum değildir. Fakat tedavi gerçekleştirildikten sonra doktorun önerdiği şekilde spor ve fizik tedavi yöntemlerini uygulamak, iyileşmeyi hızlandırmak adına destekleyici olabilmektedir.