TOPLUMSAL ETKENLERE BAĞLI TRAVMA SONRASI STRES BOZUKLUĞU (TSSB)
- Dr. Yunus Emre Bıkmaz
- 24 Mar 2025
- 4 dakikada okunur
Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), bireysel veya toplumsal korkunç bir olay tarafından tetiklenen bir zihinsel sağlık durumu olarak değerlendiriliyor. TSSB yaşayan kişilerde geçmişe dönüşler, uyku problemleri, kâbuslar ve şiddetli kaygının yanı sıra yaşanan bu üzücü ve endişe verici olayla ilgili kontrol edilemeyen düşünceler görülebiliyor. Belirtiler zamanla veya kişiden kişiye değişebiliyor. 1 aydan daha uzun bir süredir rahatsız eden duygu durumları ve düşünceler varsa bir uzman hekime başvurmak gerekiyor. Zira mümkün olan en kısa sürede tedavi almak, TSSB semptomlarının kötüleşmesini önlemeye yardımcı oluyor.
Travma Nedir?
Pek çok insan hayatı boyunca defalarca kez üzüntülü, gergin, kaygılı hissettiği bireysel veya toplumsal olaylarla karşılaşır. Ancak bunların çok az bir kısmı gerçekten travma niteliği taşır.
Kişinin baş edebileceğinin çok üzerinde bir şiddet ve yoğunlukta yaşadığı, sınırlarının zorlandığı; korku ve çaresizlik yaşatan durumlar ruhsal travma olarak kabul edilebilir. Bu durumlar kişinin olağan deneyim sınırlarının ötesindedir.
Psikiyatri başucu kitaplarında travma; ''Bireyin, kendisinin veya başkalarının; ölüm, ciddi yaralanma, cinsel saldırı veya özgürlüğünün elinden alınması gibi fiziksel bütünlüğüne tehdit oluşturan olayları yaşaması veya bunlara tanık olması'' olarak tanımlanır.
Travma Sonrası Stres Bozukluğu Nedir?
Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), ağır bir psikolojik travma, bireysel veya toplumsal korkunç bir hadise sonrasında ortaya çıkan, travmatik olayın tekrar tekrar yaşanması, olayı hatırlatan uyaranlardan kaçınma ve artmış uyarılmışlık gibi özgül semptomlarla kendini gösteren bir strese bağlı bir bozukluktur.
TSSB 2 grupta incelenir:
1. Akut TSSB: Semptomlar 3 aydan kısa sürdüğünde “akut TSSB” adı verilir.
2. Kronik TSSB: Semptomlar 3 aydan daha uzun sürerse “kronik” TSSB adı verilir.
Klinik açıdan önemli bir özellik de travmatik yaşantıdan 6 aydan uzun bir süre sonra ortaya çıkan tiplerdir. Bunlara da “gecikmeli başlangıçlı” adı verilmektedir.
Travma Sonrası Stres Bozukluğu Neden Olur?
TSSB’nin ortaya çıkmasında travmanın o kişi için niteliği, şiddeti, daha önce yaşadığı travmatik olaylar ve travma sonrası içinde yaşadığı koşullar belirleyici faktörler olarak dikkati çekmektedir.
Savaşa veya terör saldırısına ya da darbeye maruz kalmak
Toplumsal üzücü olaylar yaşamak, toplumca zor zamanlardan geçiyor olmak
Kaza, trafik kazası, uçak kazası
Ölüm
Boşanma
Çocuklukta fiziksel istismar
Cinsel şiddet
Fiziksel şiddet
Akran zorbalığı
Özgürlüğünün elinden alınması, tutuklanma
Yangın, deprem gibi doğal afetler
İşkence
Adam kaçırma
Yaşamı tehdit eden tıbbi teşhis, kanser olduğunu öğrenme
Haksızlığa uğramak, hakkının yenmesi
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) İçin Kişisel Yatkınlık Oluşturan Faktörler Nelerdir?
Toplumsal üzücü olayların sıklıkla yaşandığı bir toplumda yaşıyor olmak
Bekar, dul veya boşanmış olmak
Düşük sosyoekonomik düzey
Düşük eğitim düzeyi
Fiziksel travma, cinsel taciz, kaçırılma öyküsü gibi çocukluk çağına ait olumsuz yaşam olayları
Kadın cinsiyet
Yetersiz sosyal destek
Borderline, paranoid, antisosyal ya da bağımlı kişilik özellikleri
Stresle başa çıkma stratejilerinin yetersizliği
Genetik yatkınlık
Kişinin travmaya verdiği abartılı anlam
Yakın zamanda yaşanmış stresli yaşam olayları
Kişinin kendisinde veya ailede psikiyatrik hastalık öyküsü
Alkol veya madde kötüye kullanım öyküsü olması
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Olduğu Nasıl Anlaşılır?
1. TSSB gelişen kişi aşırı telaş ve korku içindedir, uyaranlara karşı aşırı duyarlıdır ve en küçük uyarana irkilme tepkisi verir.
2. İlişkilerde duygu azalması ve çevreye ilgisizlik, tepkisizlik ortaya çıkabilir.
3. Haz alamama
4. Çabuk sinirlenme, öfke patlamaları
Bu belirtileri olan kişiler bir yakınları ya da kendi istekleri ile ruh sağlığı uzmanına başvurabilirler. Tanı çocuk ve gençlerde bir çocuk psikiyatr, yetişkinlerde ise bir erişkin psikiyatr tarafından konur. Klinisyen tarafından uygulanan Travma Sonrası Stres Bozukluğu Ölçeği (CAPS); tanı konması, belirtilerin değerlendirilmesi ve tedavi etkinliğinin izlenmesi amacı ile kullanılabilir.
Yaşanan Üzücü Hadiseler ve Toplumsal Travmalardan Sonra Ortaya Çıkabilen Hastalıklar Nelerdir?
Akut stres tepkisi
Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB)
Travmatik yas
Depresyon
Alkol-madde kullanım bozuklukları
Anksiyete ve duygu durum bozuklukları
Psikotik bozukluklar
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Nasıl Tedavi Edilir?
TSSB tedavisinde hem ilaçların, hem de psikolojik tedavilerin (psikoterapi) etkili olduğu gösterilmiştir:
1. Anti-depresan ilaçlar: TSSB tedavisinde birçok belirtiyi yatıştırmakta yararlı olur. Özellikle TSSB depresyonla birlikte görüldüğünde, tedavide anti-depresanların kullanılması gerekir.
2. Psikoterapi:
a. Kişinin belirtilerinin sürmesine neden olan hatalı düşüncelerinin sağlıklı düşüncelerle değiştirilmesi amaçlanır.
b. Ayrıca korku nedeniyle kaçındığı durumların üstüne gitmesi sağlanarak bu durumlarda yaşadığı korkunun azaltılması hedeflenir.
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Hakkında Sık Sorulan Sorular
1. “Travma sonrası stres bozukluğu kendiliğinden geçer mi?”
Eğer sekonder kazanç sorunları yoksa, hastanın kişiliği de önemli derecede uyumsuz değilse bozukluğun birkaç hafta ya da birkaç ayda düzelme olasılığı yüksektir.
2. “Travma sonrası stres bozukluğu tedavi edilmezse ne olur?”
a. Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) kişilerin tüm hayatını, işini, ilişkilerini, sağlığını ve günlük aktivitelerden aldığı zevki olumsuz anlamda etkileyebilir.
b. TSSB'ye sahip olmak, bir takım diğer zihinsel sağlık sorunlarının gelişme riskini de artırabilir:
o Depresyon ve anksiyete
o Uyuşturucu veya alkol kullanımıyla ilgili sorunlar
o Yeme bozuklukları
o İntihar düşünceleri ve eylemleri
3. “Geçmiş bireysel veya toplumsal travmaların etkisi nasıl düzeltilir?”
a. Psikolojik travmatize olan kişiyi dinlemek: Geçmişte ağır bir ruhsal travma ile karşılaşmış kişilerin anılarını dinlemek, yaşanan korkunç olayı ayrıntıları ile anlattırmak ve duygusal boşalmayı sağlamak geçmiş travmaların düzeltilmesinde etkilidir.
b. Hipnoz: TSSB’de hastalara gevşeme ve kaygıyı azaltma amacı ile hipnoz uygulanabilir.
c. EMDR (Hızlı Göz Hareketleri ile Duyarsızlaştırma) yöntemi: Bu yöntemle de geçmiş travmaların yeniden işlenebildiğine dair kanıtlar vardır.
4. “Yaşanan çok üzücü bir toplumsal olayın travmaya neden olmaması için neler yapılabilir?”
a. Öncelikle kişinin verdiği tepkileri normal kabul etmesi gerekir. Yaşanan olayın kişinin kontrolünün dışında geliştiğini ve ne yaparsa yapsın, bu gibi durumlar karşısında hazırlıklı olunamayacağını hatırlaması gerekir.
b. Kişi dinlenmek için kendisine zaman vermelidir.
c. Spor yapmak, stresi azaltmanın en iyi yollarından biridir.
d. Alkol veya madde gibi kısa süreli rahatlık veren, ancak sonrasında travmanın etkilerini daha da derinleştirebilecek durumlardan uzak durmak gerekir.
e. Kişide organik bir engel yoksa en kısa zamanda okuluna veya işine dönmesi gerekir.
f. Kişi bolca bilgi edinmelidir.
g. Yasını yaşamak için kendine izin vermeli, güçlü gözükmek için çaba göstermemelidir.
h. Kendisini anlayan ve destekleyen kişiler ile bağlantısını koparmamalı, kişi kendi arzu ederse toplumsal destek faaliyetlerine katılmalıdır.
i. Çevresinden veya gerekiyorsa profesyonel bir uzman hekimden destek istemeli ve sıkıntılarını paylaşmalıdır.
Yorumlar