BEBEKLER DİLİ NASIL ÖĞRENİR?

Bebeklerde dil gelişimi ve konuşma süreci anne-babalar tarafından merak edilen konular arasındadır. “İlk hangi sözcüğü söyleyecek?”, “söylediklerimizi ne zaman anlamaya başlayacak?” gibi pek çok soru ebeveynlerin sohbet konuları arasındadır. Bebekler aslında daha anne karnında iletişimin ilk adımlarını atabilirler. Anne karnındayken sesleri duyabilirler. Doğumdan itibaren kendi anne ve babasının sesini tanıyabilirler. Sesleri tanımak, tanımlamak, taklit etmek, ilk sözcük ve konuşmaya doğru giden yolda zamanla adımlar atarlar. 

BEBEKLERDE DİL GELİŞİMİ VE KONUŞMA SÜRECİ

Bebeklerde Dil Gelişimi İçin İlk Adımlar Nasıl Başlar?

Yaşamın ilk 3 yılı, beynin en hızlı geliştiği, konuşma ve dil becerilerinin kazanılması için en kritik dönemdir. Bu beceriler; sesler, görüntüler, değişik ortamlar ve başkalarının konuşma ve seslerine sürekli maruz kalma ile zengin uyaranların sunulması ile en iyi şekilde gelişir. Anne ve babaların erken dönemdeki en büyük desteği, çocuklarına ayırdıkları zaman, dikkat ve çocuklarıyla oyunsu bir etkileşim kurmasıdır. Bu özel çaba ile ebeveynler bebeklerinin ilk ve belki de en önemli öğretmenleridirler.

Bir bebek ilk iletişimini ağlayarak kurar. İlk 3 haftada çıkan sesler amaçsız, farklılaşmamış ve anlamsızdır. İkinci 3 haftadan itibaren ağlamalar farklılaşır. Ağlayarak karnının acıktığı, altının kirlendiği, canının sıkıldığı, gazının olduğu veya bebeğin farklı bir rahatsızlığı olduğu ayırt edilmeye başlanır.

Yenidoğanlar, anne ve babalarının sesi gibi çevrelerindeki önemli sesleri tanımaya başlarlar. Bebeğin ağlaması anne ve babalar için zorlayıcı olsa da bu dönemde henüz erişkinlerin dikkatini çekmek için ağlamayı kullanmamaktadır.  

3 aya dek çıkartılan bebek sesleri evrenseldir, karşılıklı gülme ve ses çıkartmaya başlarlar. Bebekler büyüdükçe kendi dillerindeki kelimeleri oluşturan konuşma seslerini ayırmaya başlarlar. 6 aylıkken çoğu bebek ana dillerinin temel seslerini tanır. Çocukların konuşma ve dil becerilerinin gelişimi farklılık gösterir. Ancak, dil becerilerinde ustalaşmak için doğal bir ilerleme veya zaman çizelgesi izlerler.

Bebekler Nasıl İletişim Kurar?

Bebekler anne karnında bile boğuk sesleri duyabilir, annenin sesini öğrenebilirler. Onların gelişiminin ilk aşaması kendilerine bakan kişilerle duygusal bağ kurma yollarına odaklanır. Onlarla göz teması kurmak, onlara gülümsemek, şarkılar söylemek ve onları kucağa almak onlarla iletişimin ilk yönleridir. İlk zamanlar ağlayarak ebeveynlerle iletişim kurarlar. Büyüdükçe gülümsemek, mırıldanmak gibi pek çok iletişim yolları geliştirirler.

Bebekler 2 aylıktan itibaren mırıldanmaya ve konuşmanın yapı taşlarını oluşturan sesleri çıkarmaya başlarlar. Çıkarttığı seslerden mutlu olur, ses oyunları oynarlar. Rastgele çıkartılan ilk sesler ‘’a, u, o’’ ünlü sesleridir. Daha sonra bu sesler uzatılır ve sonuna ‘’h’’ eklenerek ‘ah, uh’’ gibi sesler üretirler. Zamanla yumuşak damak ve gırtlak sesleri olan ‘’s, k, g’’seslerini çıkartmaya başlarlar. “Agulama” denilen bu dönemi “tekrarlayan heceleme dönemi” izler. “Ma-ma”, “da-da”, “ba-ba” gibi sesler yaşamın ilk yılında ortalama olarak 7-10 ay arasında sıkça duyulmaktadır. Bebekler büyüdükçe ellerini çırpmayı, güle güle anlamında ellerini sağlamayı da iletişim adına öğrenirler. Duydukları sesleri taklit ederler, öksürmeyi kopyalayabilirler, gülerler, ciyaklarlar. Anne ve babalar bebeklerinin dil gelişimi için her gün onlarla günlük basit rutinleri yaparken dahi konuşmalı, onların seslerine ses ve mimikleriyle karşılık vermelidirler. 6. aydan itibaren bebeklere resimli çocuk kitaplarının kısa süreli ve tekrar tekrar okunmasının bebeklerin dil gelişimini desteklediği kanıtlanmıştır. Ortamda müziğin olması, ninni söylenmesi ve çocuk şarkılarının öğretilmesi dil gelişimini keyifli kılan önerilerdendir.

Bebeklerde Dil Gelişimi Evreleri Nelerdir?

Dil gelişiminde alıcı ve ifade edici dil ayrı ayrı değerlendirilmelidir:

1.       Alıcı dil: Bebeklerin çevresindeki kişilerin konuşmalarını anlama becerisidir. Burada bir sorun olduğu şüphesi varsa, bebek mutlaka işitme yönünden değerlendirilmelidir.

2.       İfade edici dil: Bebeğin kendisini anlatabilme becerisidir. Bu becerinin gelişmesinde nefes alma, ses çıkarma, dil, kaslar gibi pek çok sistem etkilidir. Ekran kullanımının ifade edici dil gelişimini geciktirdiği kanıtlanmıştır.

Dil ve konuşma gelişiminin en yoğun yaşandığı dönem ilk 3 yıldır. Kabaca ilk 3 ayda sesler, 3-9. aylarda sesleri birleştirme ve kelime oluşturma ve 9-18.aylarda cümle oluşturma ve 36. aya dek kelimeler ve cümlelerin anlamını kavrama gelişmektedir.

Bebek Dil Gelişimindeki Kilometre Taşları

1.       Yenidoğan dönemi: Çevrelerindeki kişilerin yüzüne bakmayı tercih ederler. Göz teması kurmak ve farklı sesler çıkartmak sözsüz iletişimin ilk halidir. 2-3 aylıkken sese sesle yanıt vermek ve karşılıklı gülümsemek gelişir. Bebekler ilgilerini göstermek için bakarlar, yorulduklarında başlarını çevirirler. İşaret edilen yeri anlamak için anne ve babasının bakışını izlerler.

2.       2-4 ay arası: Kuş sesleri gibi sesler çıkarabilirler. 4-6 ay arasında da “pah”, “bah”, “pıh” gibi sesleri çıkarırlar. 6. ayda dinledikleri, duydukları seslere tepki verebilirler. Sesler ile birlikte gülebilirler, irkilebilirler. En erken 6.ayda, ancak tipik olarak 8-10. aylarda bebekler kendi isimlerini anlayabilirler. Genellikle 6-9. aylarda babalarda ve dedelerde büyük kıvanç uyandıran ‘’ba-ba”, “de-de’’ hecelemelerini anlamsız olarak kullanmaktadırlar.

3.       9.ayda: Bebek duyduğu sözcüklere yanıt vermeye başlar. “Bana ver” gibi basit isteklere yanıt verir. İsmi söylendiğinde bakar. 1 yaşına doğru alıcı sözcük haznesi 70’e ulaşır. “Anne”, “baba” gibi anlamlı 1-2 sözcük kullanmaya başlar. Suyu gösterip isteme gibi işaret parmağı ile istediği nesneleri gösterebilir. Kucağa alınmak için elleri ile uzanma gibi beden dilini kullanabilir ve sözcükleri taklit etmeye başlar.

4.       15.ayda: Bebeklerin vücut kısımlarını işaret ile göstermesi ve gerçek anlamda 3-6 sözcük kullanması 15 ay civarında beklenir. ‘’Ben”, “sen’’ gibi basit zamirleri kullanma, nesnelerin isimlerini tanıma ve işaret etme 18.aya doğru gelişir. 18-24 ay arasında bağlaç ya da ek olmadan anlamlı 2 kelimeli cümle kurabilirler. 2 yaşta kelime haznesi 200’e ulaşır. Konuşmalarının yaklaşık yarısı anlaşılabilir. “İçeriye git ve ayakkabını getir” gibi 2 adımlık komutları algılayıp yerine getirebilirler.

5.       2 yaştan itibaren: “Ben”, “sen”, “biz”, “benim”, “senin” gibi tüm zamirleri anlayabilirler. Renkleri tanımaya, resimlerde istenilen şeyleri göstermeye başlarlar.

6.       3 yaşında: 3-5 kelimeli cümle kurabilirler. Şarkılar söyleyebilir, basit öyküler anlatabilirler. Dil bilgisi kurallarını uygulamaya başlayabilirler.

7.       4 yaşında: Çocukla sohbet edilebilir. Cümlelerinin tamamı anlaşılabilir. Tüm zamirleri, edatları, çoğul ve geçmiş zaman fiillerini anlar ve kullanırlar.

8.       5 yaşında: Gelecek zaman fiillerini kullanabilir, bazı harfleri, rakamları, şekillerin isimlerini, tam isimleri ve adresleri bilirler. 

Bebeklerde Dil Gelişimi ve Konuşma Süreci Hakkında Sıkça Sorulan Sorular 

1.       “Bebeğin konuşma gelişimini hızlandırmak için yapılması gerekenler nelerdir, bebekte konuşmanın gelişim evreleri içinde neler yapılmalıdır?”

Bebeklerde dil gelişim aşamaları için şunlar yapılabilir:

a.       0-3 ay arasında: Temel ihtiyaçları hakkında onunla konuşulabilir. “Çiş mi yaptın, temizleyelim”, “acıktın, süt içelim” gibi cümleler kurulabilir.

b.      3-6 ay arasında: “Ce-e” oyunu oynanabilir, ona ismiyle seslenilebilir, gülmesine gülerek cevap verilebilir.

c.       6-12 ay arasında: Bebek sesler duyunca, ona bu sesleri tanıtmak gerekir. Kapı çalınca, “zil çaldı” denilebilir. Ayrıca bu dönemde çocuk kitapları birlikte incelenip okunabilir.

d.      12-18 ay arasında: Ona basit ve kısa cümleler kurulabilir, doğal biçimde yavaş ve açık konuşmak gerekir. Bebek konuşması taklidi yapılmaması, düzgün bir Türkçe kullanılması uygun olur. Ancak farklı mimikler ve sesler ile oyunsu bir etkileşim oluşturmak, bebeklerin konuşmaya olan merak ve ilgisini artıracaktır.

e.      18-24 ay arasında: Onunla oyun kartları oynanabilir. Ona bebekken neler yaptığı basit ve eğlenceli şekilde anlatılabilir. Her gün açık havaya çıkartmak, parka götürmek, örneğin alışverişte meyve ve sebzelerin isimlerini tekrar tekrar anlatmak faydalıdır.

f.        24-36 ay arasında: Eline kağıt, boya kalemleri verilebilir, diğer çocuklarla oynaması sağlanabilir, kitap okunup o kitaplarla ilgili sorular sorulabilir.

g.       3-4 yaş arasında: Otur-kalk oyunları oynanabilir, zaman belirten cümleler kurulabilir, bol bol sohbet edilebilir.

h.      4-6 yaş arasında: Tekerlemeler öğretilebilir.

Bebeğin yaşa göre dil gelişim evreleri her bebeğe göre değişebilir. Kısacası bebeklerle oyun oynamak ciddi bir iştir. Onlara hayatı öğretir ve dil gelişimi dahil olmak üzere tüm gelişim basamaklarını destekler.

2.       “Bebeğin konuşmasını geliştirmek için neler yapılmalıdır?”

Onunla bol bol sohbet edilmeli, ona şarkılar söylenmeli, birlikte kitap okunmalı, oyun oynanmalı, yaşıtlarıyla sosyalleşmesi sağlanmalıdır. Bebeklerde konuşma gelişimi ve çocuklarda ifade edici dil becerileri gelişimi için onlara telefon, tablet ve televizyon izletilmemelidir. Örneğin, yemek yemesi için televizyon ya da tablet açılmamalıdır.

3.       “Bebeklerde agulama dönemi ne zamandır?”

2-6 ay arasında bebekler bol bol agu seslerini çıkarıp mırıldanır. Buna “agulama dönemi” de denilebilir. Onunla bol bol iletişim kurulması gereken bir dönemdir. Bebeklerde konuşma gelişimi için ebeveynlerin bu anlamda bilinçli olması önem taşır.

4.       Bebeklerde babıldama dönemi nedir, ne zamandır?”

Genellikle 6-10 aylıkken bu dönem başlar. Bebekler “bamama”, “gogofdaa” gibi sesler çıkarabilirler. Net olarak konuşmaya başlamadan önce konuşulan şeyler “babıldama dönemi” olarak adlandırılır. Bebeklerin konuşması için anne ve babaların onlarla yakın iletişimde olması gerekir. Bebeklerin konuşma evreleri birbirinden farklı olabilir.

5.       “Erkek bebeklerde dil gelişimi farklı mıdır, erkek bebekler kız bebeklere göre daha geç mi konuşur?”

Erkek bebeklerin daha geç konuştuğu söylense de kızlarla aralarında çok da büyük bir fark olmaz. Konuşma sorununu cinsiyetle bağdaştırmak, buna sığınmak doğru bir davranış olmaz. Şüphe varsa mutlaka doktora başvurmak gerekir.

6.       “Bebeklerin erken konuşması için yapılması gerekenler nelerdir?”

Bebeklerle sık konuşulmalı, onun çıkardığı seslere tepki verilmeli, çıkardığı seslere tepki olarak “acıktın mı?” “süt içelim”, “oyun oynayalım” gibi cümleler kurulmalı, ona ismiyle seslenilmeli, onu ekran maruziyetine bırakmamalı, onunla oyun oynanmalı ve çeşitli kelimeler ona tekrarlanmalıdır. Onunla bol bol iletişim ve göz kontağı kurulmalıdır. Yaşıtlarıyla da zaman geçirilmesi sağlanmalıdır.

7.       “Ay ay bebek dil gelişimi nasıl olur?”

a.       İlk 3 ay içinde: Bebekler seslere duyarlı olur. Kendisiyle konuşulunca bunlara tepki verebilir. Çeşitli sesler çıkarabilir. 

b.      3-6 ay arasında: Bebekler, yakınındaki seslere bakar. Sesin geldiği yere bakabilir. İhtiyaçlarını anlatmak için farklı sesler çıkarabilir. Kendi sesiyle mutlu olabilir.

c.       7. ayda: Çıkardığı sesler çoğalabilir. Adını duyunca bakar.

d.      8. ayda: “Ba-ba”, “de-de” gibi sesler çıkarır. “Gezmeye gidiyoruz” denilince kapıya bakar, isteklerini bakış veya hareketlerle anlatmaya başlayabilir.

e.      9. ayda: Algıları iyice gelişmiştir. İstediğini basit hareketlerle rahatlıkla anlatabilir.

f.        10-14 ay arasında: “Al”, “ver” gibi sözcükleri anlar. İşaretleri kullanır, sesleri taklit eder, “hayır” kelimesini anlar, “anne” gibi sözcükleri yerinde kullanır, sürekli sesler çıkarır, her gün yeni sesler çıkarır, bazı kelimeleri taklit ederek söyler. 1 yaş dil gelişimi için sürekli çocukla iletişim kurulmalıdır.

g.       14-17 ay arasında: Bebek dil gelişimi hızla sürer. Bu dönemlerde anlaması artar, sesleri anlamlı hale gelir, hayvan isimlerini bilir, anne ve babasının isimlerini de bilir, burun ve göz gibi vücut yerlerini tanır.

h.      18. ayda: Eşyalarının yerini bilir, sorulunca gösterir. Hayvan seslerini taklit edebilir.

i.        19-23 ay arasında: Bebek dil gelişimi çok hızlı biçimde tamamlanır. Her ay bebeklerin kelime haznesi gelişir. Etrafındaki konuşmaları dinlemekten keyif alırlar, istemedikleri şeylere hayır diyebilirler. 2 kelimelik cümleler kurabilirler.

j.        24-29 ay arasında: Talimatları yerine getirirler, kendilerini anlatırken kelime ve mimikleri birlikte kullanırlar. 2 yaş dil gelişimi için sürekli çocukla iletişim kurulmalıdır.

k.       30. ayda: Kullandıkları kelime miktarı her hafta artar. “Bu ne?” gibi sorular sorarlar. Vücutlarını tanırlar, “Burun”, “göz” diyerek bunları gösterebilirler. Her nesne için bir kelime kullanabilirler. Sayı sayabilirler.

l.        4 yaşta: Çocuğun konuşma gelişiminde hemen hemen pek çok aşama geçilmiştir. Çocuklar iyice konuşmaya başlamıştır. Tüm bu süreçlerde çocukla yakından ilgilenmek, onu ekrana maruz bırakmamak önem taşımaktadır.