APRAKSİ

Apraksi, genellikle beyin hasarı ya da hastalığı sonucu, kişinin öğrenilmiş olan basit bir beceri eylemini (konuşma veya hareket gibi) yerine getirememesine neden olan nörolojik bozukluktur. Beyin vücuda doğru talimatı veremediği için beceri yerine getirilemez. En yaygın türü çocuklarda “konuşma apraksisi” olan apraksi durumunda kas yapısı normal olsa bile motor bozukluğu gerçekleşir. Apraksinin bilinen nedeni beyindeki parietal lobun gerektiği gibi çalışmamasıdır.

Apraksi Nedir?

Apraksi, genellikle kas güçsüzlüğü olmamasına rağmen konuşma ve belirli hareketlerin üretimi için motor planlamada bozulmanın olduğu nörolojik tabanlı bir bozukluktur. Beynin hasar görmesi ve buna bağlı olarak vücuda verdiği talimatın bozulmasından kaynaklanan apraksi vakalarında semptomlar meydana gelen türe bağlı olarak değişkenlik gösterebilir.

Apraksinin daha hafif formları genellikle “dispraksi” olarak bilinir. Bu durum çocuklukta başlar ve hareket ve koordinasyonla ilgili sorunlara yol açar. Hem ince ve hem de kaba motor becerilerini, ayrıca denge durumunu ve motor hareketleri etkileyebilir. Buna örnek olarak bisiklete binmek, yazı yazmak veya ayakkabı bağlamak gibi eylemler verilebilir. Dispraksi, apraksi kadar şiddetli değildir; çünkü motor yeteneğinin yalnızca bir kısmında kayıp yaşanır. Aprakside ise belirli hareketleri yapma yeteneği tamamen kaybolur.

Apraksi genellikle beyindeki parietal lobun gerektiği gibi çalışmaması sonucunda meydana gelir. Bu durum nörolojik temelli bir sorundur ve beynin vücuda verdiği talimatların bozulmasına neden olarak özellikle çocuklar başta olmak üzere her yaştaki kişilerin motor becerilerini etkiler.

Apraksi Neden olur?

Apraksi, beyindeki parietal lobun olması gerektiği gibi çalışmamasından kaynaklanır.

a.       Edinilmiş apraksi: Edinilmiş apraksiye yol açan faktörler şöyledir:

1.       Travmatik beyin hasarı

2.       Beyin tümörü

3.       Demans

4.       Felç

5.       Hidrosefali

b.      Doğumla birlikte görülen apraksi: Apraksi doğumla birlikte de görülebilir; ancak semptomlar çocuk büyüdükçe ve geliştikçe ortaya çıkar. Bu durumun temel nedeni genel olarak bilinmez. Özellikle konuşma apraksisi genellikle “afazi” adı verilen başka bir konuşma bozukluğuyla birlikte görülür. Apraksinin nedenine bağlı olarak, bir dizi başka beyin veya sinir sistemi sorunu da yaşanıyor olabilir.

Apraksi Çeşitleri

Genel olarak görülen formu konuşma apraksisi olsa da apraksinin çok çeşitli türleri mevcuttur. Bunların görülmesi, farklı vücut bölgelerini etkiler.

1.       Konuşma apraksisi: Konuşması apraksisi “sözel apraksi” olarak da ifade edilebilir. Bu durum yaşandığında kelimeler oluşturmak için ağız ve dili hareket ettirmek çok zor veya imkânsız bir hale gelir. Bu, konuşma isteği  olmasına ve ağız ve dil kasları fiziksel olarak kelimeler oluşturabilmesine rağmen meydana gelir. Konuşma apraksisi de kendi içinde ikiye ayrılır:

a.       Edinilmiş konuşma apraksisi

b.      Çocukluk çağı konuşma apraksisi

2.       Ağız apraksisi: Çene, dudaklar, dil ve damağın hareketleri olumsuz etkilenir. Konuşma sorunlarının yanı sıra yeme ve içmeyle ilgili sorunlara da yol açabilir.

3.       İdeasyonel apraksi: Beyin, diş fırçalama gibi birden fazla adım gerektiren motor görevler için bir plan yapamaz hale gelir.

4.       İdeomotor apraksi: En yaygın apraksi türlerinden biridir. Bu durumda kişi talimatları takip edemez veya başı, kolları veya bacaklarını kullanarak hareketler yapmak için başka birinin hareketlerini taklit edemez. Buna el sallama ve çekiç kullanma gibi eylemler de dahildir.

5.       Kavramsal apraksi: İdeomotor apraksiye benzer bir apraksi türüdür. Ancak beyninizin araçların nasıl kullanıldığını anlamaması nedeniyle daha ciddidir. Örneğin, bir çekici tornavida veya kalem olarak kullanmayı deneyebilirsiniz.

6.       Bukkofasiyal apraksi: Aynı zamanda “orofasiyal apraksi” olarak da bilinen bukkofasiyal apraksi, yüz kaslarını içeren belirli hareketlerin gönüllü olarak yapılamamasına neden olur. Örneğin, kişi dudaklarını yalayamaz veya göz kırpamaz.

7.       Okülomotor apraksi: Bu durumda gözlerinizi istediğiniz yöne doğru hareket ettirmek zorlaşır.

8.       Yapısal apraksi: Kişi basit şekilleri çizemez, kopyalayamaz veya basit nesneler inşa edemez hale gelir.

9.       Uzuv-kinetik apraksi: Parmakların, kolların veya bacakların tam olarak istenildiği şekilde hareket ettirilemez hale gelindiği senaryolardır. Örneğin, bir gömleğin düğmelerini iliklemek bile bu kişiler için çok zordur.

Apraksi Belirtileri

Apraksinin en belirgin göstergesi, kişinin bunu yapacak fiziksel yeteneğe ve anlayışa sahip olmasına rağmen istemli hareketler yapamamasıdır. Etkilenen hareket türleri ve kas grupları, beynin etkilendiği bölgeye bağlı olarak değişir. En temel belirtiler; anlamlı konuşmada güçlük, en temel fiziksel eylemlerde zorlanma ve günlük akıştaki hareketlerin yapılamamasıdır.

Apraksi belirtileri genel olarak şöyledir:

• Öksürme veya göz kırpma gibi yüz hareketlerinde zorlanma

• Parmaklar, kollar veya bacakların kullanıldığı hareketleri yapamama

• Göz hareketlerinde zorlanma

• Diş fırçalamak, ayakkabı bağlamak gibi karmaşık görevleri yerine getirememe

Çocuklarda görülen konuşma apraksisinde ise şu belirtiler ortaya çıkabilir:

• Bebeklerin çıkardığı seslerdeki çeşitliliğin azalması

• Belirli zamanlarda bir sesi veya kelimeyi doğru bir şekilde söyleyebilmek, ancak bunu hep yapamamak

• Zaten öğrendikleri 1-2 kelimeyi söyleme yeteneğini de kaybetmek

• Baş sallama veya işaret etme gibi sözlü olmayan iletişim biçimlerinin kullanılması

Apraksi Nasıl Teşhis Edilir?

Apraksi, nörolojik tabanlı bir bozukluk olduğu için genellikle çocuk nörolojisi veya erişkin nöroloji uzmanlarının alanına girer. Doktorlar bunun için birtakım beyin fonksiyon ve görüntüleme testleri yapabilir. Çocuklarda görülen konuşma apraksisi için ise dil ve konuşma terapistleri tarafından bir inceleme yapılır. Öncelikle kişinin yaşadığı şikâyetler incelenir ve en temel motor becerilerin yapılması istenir. Bunlarda sorun yaşanması halinde detaylı yöntemlere başvurulabilir.

Apraksi Tedavisi

Apraksi için belirlenmiş özel bir tedavi yoktur ve bu durum kalıcı olarak tedavi edilemez. Ancak fiziksel, konuşma ve/veya mesleki terapi ile apraksiyi yönetmek mümkündür. Bu terapiler semptomları bir miktar iyileştirebilir ve apraksi ile yaşamayı kolaylaştırabilir.

Eğer apraksinin altında nörolojik bir sorun varsa, öncelikle bunun tedavi edilmesi gerekir. Bazı edinilmiş apraksi vakalarında, durum kendiliğinden geçer. Ancak konuşma apraksisi olan çocuklarda durum böyle değildir. Bu durum konuşma-dil terapisi olmadan düzelemez.

Apraksi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1.       “Apraksi bir hastalık mı?”

Apraksi, beyindeki parietal lobun gerektiği gibi çalışmaması sonucunda motor becerilerde eksikliğe yol açan nörolojik bir problemdir.

2.       “Apraksi kendiliğinden geçer mi?”

Edinilmiş apraksi vakaları kendiliğinden geçebilir; ancak özellikle konuşma apraksisi olan çocuklarda durum böyle değildir ve bu çocukların profesyonel bir destek almaları önemlidir.

3.       “Apraksiye hangi doktor bakar?”

Bebek ve çocuklarda apraksi şikâyetleri yaşandığında bir çocuk nörolojisi veya çocuk psikiyatrisi doktorundan randevu alabilir. Yetişkinlerde görülen apraksi vakaları için eğer nörolojik bir gösterge söz konusu olursa bu durum erişkin nöroloji bölümü doktorlarının alanına girer.