ÇOCUKLARDA ŞEKER HASTALIĞI BELİRTİLERİ VE TEDAVİSİ

Çocuklarda şeker hastalığı, vücudun temel enerji kaynağı olan glukozu hücre içine alarak enerjiye dönüştürme yeteneğinin bozulmasıyla ortaya çıkan kronik bir metabolizma hastalığıdır. Tıbbi literatürde “diabetes mellitus” olarak tanımlanan bu durum, pankreasın yeterli insülin üretememesi veya üretilen insülinin vücut hücreleri tarafından etkili bir şekilde kullanılamaması sonucunda kan şekerinin kontrolsüz şekilde yükselmesiyle kendini gösterir. Özellikle çocukluk çağında görülen diyabet vakalarının büyük çoğunluğu, bağışıklık sisteminin insülin üreten hücrelere hatalı saldırısı sonucu gelişen ve ömür boyu yönetim gerektiren tip-1 diyabet formunda karşımıza çıkmaktadır.

Bir Çocuk Neden Şeker Hastası Olur?

Çocuklarda şeker hastalığı, vücudun enerji üretim mekanizmasında meydana gelen bir aksaklıktır. Normal şartlar altında besinler sindirildiğinde şekere dönüşerek kana karışır ve pankreas tarafından salgılanan insülin hormonu sayesinde hücrelerin içine girerek enerji sağlar. Ancak çocukta şeker hastalığı söz konusu olduğunda, anahtar görevi gören bu hormon ya hiç üretilmez ya da kilitler yani hücreler, bu anahtara yanıt vermez. Bu durum, bir yandan hücrelerin enerji açlığı çekmesine, diğer yandan ise kanda biriken yüksek şekerin damarlara ve organlara zarar vermesine yol açar. Peki, bu durum neden olur? Çocuklarda diyabet gelişiminin altında yatan nedenler türlerine göre ayırım gösterir:

A)     Çocuklarda tip-1 diyabetin nedenleri: “Otoimmün süreç”

Çocukluk çağında görülen diyabetin yaklaşık %90-95'i tip-1 diyabet türündedir. Bu bir yaşam tarzı hastalığı değil, otoimmün bir süreçtir. Vücudun savunma sistemi, henüz tam olarak aydınlatılamamış genetik ve çevresel faktörlerin etkisiyle pankreastaki insülin üreten beta hücrelerini yabancı bir istilacı gibi algılayarak yok eder. Süreç tamamlandığında pankreas insülin üretemez hale gelir.

B)      Çocuklarda tip-2 diyabetin nedenleri: “Yaşam tarzı hastalığı”

Eskiden sadece yetişkinlerde görülen tip-2 diyabet türü, günümüzde çocukluk çağı obezitesinin artışıyla çocuklarda da sıklaşmıştır. Burada vücut insülin üretir, ancak hücrelerde insülin direnci geliştiği için şeker hücre içine giremez. En temel nedenleri şunlardır:

1.       Yanlış beslenme

2.       Hareketsizlik

3.       Genetik yatkınlık

Çocuklarda Şeker Hastalığı Belirtileri Nelerdir?

Ebeveynlerin çocuklarda şeker hastalığı belirtileri konusunda dikkatli olması, erken teşhis için büyük önem taşır. Belirtiler genellikle tip-1 diyabette ani ve şiddetli, tip-2 diyabette ise daha yavaş ve sinsi gelişir. Çocuklarda en sık karşılaşılan semptomlar şunlardır:

1. Çok su içme, aşırı susama (Polidipsi): Kandaki şeker oranı yükseldiğinde vücut bu fazlalığı idrarla atmaya çalışır. Bu da çocuğun aşırı sıvı kaybetmesine ve adeta durdurulamayan bir su içme isteği duymasına neden olur.

2. Çok idrara çıkma, sık idrara çıkma (Poliüri): Böbrekler şekeri süzmek için fazla mesai yapar. Çocuk normalden çok daha sık tuvalete gitmeye başlar, hatta oyunun ortasında veya okulda sık sık izin istemek zorunda kalır. 

3. Gece alt ıslatmaları (Sekonder Enüresis nokturna): Daha önce tuvalet eğitimi tamamlanmış ve gece yatağını ıslatmayan bir çocuğun aniden altını ıslatmaya başlaması, çocuklarda şeker hastalığının belirtileri listesinde en önemli uyarı sinyallerinden biridir.

4. Hızlı kilo kaybı: Hücreler şekerden enerji alamadığı için vücut alternatif olarak kas dokusunu ve yağ depolarını yakmaya başlar. Çocuk iştahla yemek yese dahi bile hızla zayıflar. 

5. Aşırı açlık hissi (Polifaji): Enerjiye dönüşemeyen şeker nedeniyle hücreler “açız” sinyali gönderir, bu da çocuğun sürekli olarak yemek yeme isteği duymasına sebep olur.

6. Halsizlik, çabuk yorulma: Hücrelerin yakıtsız kalması çocuğun enerjisini düşürür. Sürekli uyku hali, okul başarısında düşüş ve fiziksel aktivitelerden kaçınma gözlemlenebilir.

7. Bulanık görme: Kandaki yüksek şeker seviyeleri göz merceğindeki sıvı dengesini değiştirerek görüşün netleşmesini engelleyebilir.

8. Ağız kokusu: Vücut yağları enerji için parçaladığında “keton” adı verilen asidik maddeler açığa çıkar. Bu durum nefesin meyvemsi veya aseton gibi kokmasına neden olur.

9. Aşırı sinirlilik ve ani duygu durum değişiklikleri: Şeker dalgalanmaları çocukta sebepsiz ağlama nöbetlerine, hırçınlığa veya ani öfke ataklarına yol açabilir.

10. Yaraların geç iyileşmesi: Bağışıklık sisteminin etkilenmesiyle birlikte basit çizikler veya yaralar bile normalden çok daha geç iyileşebilir.

Çocuklarda Şeker Hastalığı Risk Faktörleri Nelerdir?

Çocuklarda şeker hastalığının gelişme riski her çocukta aynı değildir. Araştırmalar, belirli faktörlerin bu hastalığın çocuk bireylerde görülme sıklığını artırdığını göstermektedir:

A)     Çocuklarda tip-1 diyabet risk faktörleri:

1. Genetik yatkınlık: Ailede özellikle anne, baba veya kardeşlerde tip-1 diyabet öyküsünün bulunması riski artırır.

2. Viral tetikleyiciler: Bazı viral enfeksiyonların, yatkınlığı olan çocuklarda bağışıklık sistemini pankreas hücrelerine saldırması için tetiklediği düşünülmektedir.

B)      Çocuklarda tip-2 diyabet risk faktörleri:

1. Obezite ve kilo fazlalığı: Özellikle bel çevresindeki yağlanma insülin direncini doğrudan tetikleyen en büyük risk faktörüdür.

2. Hareketsiz yaşam: Fiziksel aktivite azlığı vücudun şekeri yakmasını zorlaştırır.

3. Beslenme tarzı: İşlenmiş gıdalar ile yüksek şekerli yiyecekler ve içeceklerle beslenme riski maksimize eder.

4. Gestasyonel diyabet (GDM): Annenin hamileliği sırasında şeker hastalığı geçirmesi, bebeğin ileride Tip-2 diyabet geliştirme riskini artırabilir.

Çocuklarda Şeker Hastalığı Teşhisi Nasıl Yapılır?

Şeker hastalığı çocuk bireylerde teşhis edilirken, klinik bulgular laboratuvar testleriyle kesinleştirilir. Erken teşhis, “diyabetik ketoasidoz” denilen koma halini önlemek için kritiktir. Teşhis sürecinde şu yöntemler izlenir:

1. Açlık kan şekeri (AKŞ) testi: En az 8 saatlik açlıktan sonra alınan kandaki şeker değerinin 126 mg/dL veya üzerinde olması diyabet tanısı için güçlü bir kriterdir.

2. Tokluk veya rastgele spot kan şekeri ölçümü: Günün herhangi bir saatinde ölçülen şeker değerinin 200 mg/dL ve üzerinde çıkması, diyabet semptomları eşliğinde kesin tanı koydurur.

3. HbA1c testi: HbA1c testi, son 3 aylık ortalama kan şekeri seviyesini gösterir. Çocuklarda %6,5 ve üzeri değerler diyabet teşhisi koymada yardımcıdır.

4. Oral glikoz tolerans testi (OGTT): Açlık kan şekeri (AKŞ) sınırda olan çocuklarda şekerli bir sıvı içirilerek vücudun glikoza olan tepkisi ölçülür.

5. C-peptid ve insülin düzeyi: Pankreasın ne kadar insülin ürettiğini anlamak ve tip-1 ile tip-2 diyabetin ayırımını yapmak için bakılır.

6. Otoantikor testleri: Bağışıklık sisteminin pankreas hücrelerine saldırıp saldırmadığını anlamak için GADA, ICA, IA-2A testleri yapılır. Bu testler çocuklarda tip-1 diyabet teşhisini kesinleştirir.

Çocuklarda Şeker Hastalığı Tedavisi Nasıl Yapılır?

Çocuklarda şeker hastalığı tedavisi, günümüzde sadece ilaç kullanımından ibaret değildir; bu süreç kapsamlı bir yaşam tarzı yönetimini ifade eder. Tedavinin temel amacı, kan şekerini hedef aralıkta tutarak büyüme ve gelişmenin sağlıklı bir şekilde devam etmesini sağlamaktır.

1.       İnsülin tedavisi: Çocuklarda tip-1 diyabet tedavisinin tek ve vazgeçilmez yöntemi insülindir. Pankreasın üretemediği bu hormon vücuda dışarıdan verilmelidir:

1. İnsülin kalemleri: Gün içerisinde öğünlerle uyumlu bir şekilde yapılan çoklu enjeksiyonlar en yaygın kullanılan yöntemdir.

2. İnsülin pompaları: Vücuda takılan küçük bir cihaz aracılığıyla, gün boyu programlanmış şekilde insülin iletimi sağlanır. Bu yöntem çocukların sosyal hayata uyumunu kolaylaştırır.

2.       Karbonhidrat sayımı ve beslenme planlaması: Diyabetli çocukların her şeyden mahrum kalacağı düşüncesi yanlıştır. Modern tedavide karbonhidrat sayımı yöntemi uygulanır. Çocuk, yediği besindeki karbonhidrat miktarına göre yapacağı insülin dozunu belirler. Bu esneklik, çocuğun doğum günü partilerinde veya okulda yaşıtlarıyla benzer gıdaları tüketebilmesine olanak tanır. Fakat sadece uzman hekim yönlendirmesiyle uygulanmalıdır, zira her çocukta durum farklı seyredebilir.

3.       Fiziksel aktivite ve spor: Egzersiz, hücrelerin insüline olan duyarlılığını artırarak kan şekerinin dengelenmesine yardımcı olur. Spor, tip-1 diyabetli çocuk yönetiminin ayrılmaz bir parçasıdır; ancak spor öncesi ve sonrası şeker takibinin yapılması, “hipoglisemi” yani şeker düşmesi riskini yönetmek açısından kritiktir.

4.       Kan şekeri takip teknolojileri: Günümüzde artık günde 10 kez parmak delme dönemi kapanmıştır. Sürekli glukoz izleme sistemleri yani sensörler, cilt altına yerleştirilen minik bir uç sayesinde kan şekerini 24 saat boyunca bir akıllı telefona aktarabilir. Bu teknolojiler, kan şekeri düştüğünde veya yükseldiğinde aileyi ve çocuğu alarm ile uyarır.

Şeker Hastalığı Tanısı Konulan Bir Çocuğa Nasıl Davranılmalı?

1.       Hastalık tanısı konulduktan sonra çocuğun sosyal hayatı ve eğitim süreci aksamamalıdır.

2.       Okul ve öğretmenler çocuklarda diyabet yönetimi konusunda bilgilendirilmelidir.

3.       Çocuğun sınıfta şekerini ölçebilmesi, ara öğün alabilmesi ve acil durumlarda öğretmenin müdahale edebilmesi sağlanmalıdır.

4.       Ayrıca kronik bir hastalıkla yaşamak çocuk üzerinde duygusal yük oluşturabileceğinden, psikolojik destek almak uyum sürecini hızlandırır.

Çocuklarda Şeker Hastalığı Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1.       “Çocuklarda şeker hastalığı tamamen iyileşebilir mi?”

Tip 1 diyabet, pankreastaki insülin hücrelerinin kalıcı hasarı sonucu oluştuğu için tamamen iyileşmez; ancak ömür boyu insülin ve doğru beslenmeyle sorunsuz yönetilebilir. Yani tip-1 diyabet, ömür boyu süren bir durumdur; ancak doğru yönetimle çocuk, yaşam kalitesi bozulmadan tamamen normal, sağlıklı ve başarılı bir hayat sürebilir. Tip 2 diyabet ise kilo kontrolü, sağlıklı beslenme ve fiziksel aktivite gibi yaşam tarzı değişiklikleriyle büyük oranda kontrol altına alınabilir ve bazen ilaçsız takip seviyesine gerileyebilir.

2.       “Çok şeker yemek çocuklarda diyabete neden olur mu?”

Şeker yemek doğrudan tip-1 diyabete neden olmaz. Ancak aşırı şeker tüketimi obeziteye yol açarak çocuklarda tip-2 diyabet ortaya çıkma riskini ciddi oranda artırır.

3.       “Diyabetli bir çocuk profesyonel spor yapabilir mi?”

Evet. Dünyada profesyonel futbolcu, yüzücü ve maraton koşucusu olan birçok diyabetli sporcu mevcuttur. Önemli olan şeker dengesinin disiplinli bir şekilde takip edilmesi ve uzman hekim yönlendirmesi ile spor yapılmasıdır.

4.       “Bir çocuğun şeker hastası olduğu nasıl anlaşılır?”

Çocuğun normalden çok daha fazla su içmesi ve sık idrara çıkması en temel göstergedir. Daha önce tuvalet eğitimi almış bir çocuğun aniden gece altını ıslatmaya başlaması, iştahı artmasına rağmen kilo kaybetmesi ve sürekli yorgun, bitkin görünmesi diyabet şüphesini güçlendirir. Bu belirtiler fark edildiğinde vakit kaybetmeden bir uzman hekime müracaat edilmelidir.

5.        “Çocuklarda şeker hastalığının ilk belirtisi nedir?”

Hastalığın ilk ve en net belirtisi, vücudun yüksek şekeri atmak için suya ihtiyaç duyması sonucu gelişen aşırı susama hissidir. Buna bağlı olarak ortaya çıkan sık idrara çıkma durumu, genellikle diğer belirtilerden önce fark edilen ilk klinik işarettir.

6.       “Çocuklarda şeker hastalığı kaç yaşında başlar?”

Diyabet her yaşta görülebilir; ancak tip-1 diyabet genellikle 4-7 yaş arası okul öncesi dönemde veya 10-14 yaş arası ergenlik döneminde zirve yapar. Günümüzde artan obezite nedeniyle, tip-2 diyabet vakaları daha küçük yaştaki çocuklarda da görülmeye başlamıştır.